Yanıltıcı reklam ve haksız ticari uygulama: hangi hakkınız var?

Bir ürünü reklamdaki vaat nedeniyle satın alıp farklı bir şey aldığınızda iki ayrı yol açılır. Birincisi satıcıya karşı ayıplı mal hakları, ikincisi reklamın kendisine yönelik denetimdir. Bu rehber ikinci yolu, yani 6502 sayılı Kanun'un reklam ve haksız ticari uygulama hükümlerini anlatıyor.

Ticari reklam kuralları

Madde 61'e göre ticari reklam, ticaret, iş, zanaat veya meslekle bağlantılı olarak bir mal ya da hizmetin satışını veya kiralanmasını sağlamak, hedef kitleyi bilgilendirmek veya ikna etmek amacıyla herhangi bir mecrada yapılan pazarlama iletişimidir. Reklamların Reklam Kurulu'nca belirlenen ilkelere, genel ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına uygun, doğru ve dürüst olması esastır.

Kanun tüketiciyi aldatıcı veya onun tecrübe ve bilgi noksanlığını istismar edici reklamı, can ve mal güvenliğini tehlikeye düşüren reklamı ve hastaları, yaşlıları, çocukları ve engellileri istismar eden reklamı açıkça yasaklar. Reklam olduğu belirtilmeden yazı, haber veya programlarda marka ve isimlerin tanıtıcı biçimde yer alması örtülü reklamdır ve her iletişim aracında yasaktır (m.61/4). Aynı ihtiyacı karşılayan rakip ürünlerin karşılaştırmalı reklamı ise yapılabilir (m.61/5).

İspat yükü kimde?

Reklam verenler, reklamlarındaki iddiaların doğruluğunu ispatla yükümlüdür (m.61/6). Reklam ajansları ve mecra kuruluşları da bu maddenin hükümlerine uymak zorundadır (m.61/7). Reklamdaki bir iddianın doğruluğunu ortaya koymak, tüketiciye değil reklam verene düşer.

Kanun haksız ticari uygulamalarda da ispat yükünü uygulamayı yapana verir (m.62/2). Şikâyetinize reklamın tam ifadesini, yayın tarihini ve mecrasını eklemeniz, değerlendirmenin neye dayanacağını belirler. Doğruluğu ortaya koyma yükümlülüğü reklam verendedir.

Haksız ticari uygulama

Madde 62'ye göre bir ticari uygulama, mesleki özen gereklerine uymuyorsa ve ulaştığı ortalama tüketicinin mal veya hizmete ilişkin ekonomik davranışını önemli ölçüde bozuyorsa ya da bozma ihtimali varsa haksız kabul edilir. Aldatıcı veya saldırgan nitelikteki uygulamalar özellikle haksız sayılır ve tüketiciye yönelik haksız ticari uygulamalar yasaktır. Bir uygulamanın haksız olduğu iddia edilirse, haksız olmadığını ispat yükü uygulamayı yapana aittir (m.62/2).

Reklam Kurulu ne yapabilir?

Kurulun kararları Bakanlıkça uygulanır. Maddede sayılan yetkiler arasında tüketiciye bireysel para iadesi yer almaz. Paranızı geri istiyorsanız bunu satıcıya karşı ayrıca talep edin.

Reklamdaki vaat ve ayıplı mal

Madde 8/2'ye göre ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda, internet portalında ya da reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerinden bir veya birden fazlasını taşımayan mal ayıplı sayılır. Satıcı tarafından bildirilen niteliğe aykırı mallar da ayıplıdır. Reklamda yazan bir özellik üründe yoksa ayıplı mal haklarınızı kullanabilirsiniz.

Bu hakların neler olduğunu ve nasıl kullanılacağını ayıplı ürün iadesi rehberinde bulabilirsiniz. Reklam Kurulu yolu ile ayıplı mal yolu birbirinin yerine geçmez. Biri reklamın denetlenmesini sağlar, diğeri sizin bireysel talebinizi satıcıya yöneltir.

Örtülü reklam nasıl anlaşılır?

Kanunun tarifine göre örtülü reklamda yazı, haber, yayın veya programda bir mal ya da hizmete ilişkin isim, marka, logo veya başka ayırt edici şekil ya da ifade yer alır. Bunlar reklam yapmak amacıyla kullanılır, tanıtıcı mahiyette sunulur ve reklam olduğu açıkça belirtilmez (m.61/4). Bir paylaşımda bu unsurlar varsa ve reklam olduğuna dair açık bir belirtme yoksa durumu Ticaret Bakanlığı kanallarına bildirebilirsiniz. Paylaşımın örtülü reklam sayılıp sayılmayacağına Reklam Kurulu karar verir.

Şikâyet için neleri saklamalısınız?

• Reklamın görüntüsü, metni veya kaydı ile yayın tarihi ve mecrası (site adresi, hesap adı, gazete veya kanal adı)
• Reklamda geçen iddianın tam ifadesi, örneğin belirli bir özellik, fiyat veya sonuç vaadi
• Satın alma kaydı, fatura ve ürünün gerçek durumunu gösteren fotoğraf veya belgeler
• Satıcıyla yaptığınız yazışmalar

Reklam verenlerin iddiaları ispatlama yükümlülüğü bulunduğu için iddianın tam ifadesini saklamanız önemlidir. Reklam sonradan değiştirilse bile eski halini gösteren bir kayıt elinizde kalır.

Adım adım ne yapabilirsiniz?

1. Reklamın ekran görüntüsünü, fotoğrafını veya kaydını tarih ve yayın mecrasıyla birlikte saklayın. İlan sonradan değişebilir veya silinebilir.
2. Aldığınız ürün veya hizmetin reklamla uyuşmayan yanlarını fotoğraf ve belgeyle kaydedin.
3. Satıcıya, reklamdaki özelliğe dayanarak yazılı başvuru yapın ve ayıplı mal haklarınızdan birini seçin. Ayrıntılar için ayıplı ürün iadesi rehberine bakın.
4. Reklamın kendisini şikâyet etmek istiyorsanız Ticaret Bakanlığı'nın tüketici sayfasında listelenen iletişim kanallarını kullanın. Sayfada ALO 175, çevrimiçi ihbar ve CİMER yer alıyor. Reklam şikâyetini hangisinin aldığını ALO 175'ten sorarak teyit edin.

Cezalar ve usul

İdari para cezası tutarları ve başvuru usulü zamanla değişebilir. Bu sayfada tutar vermiyoruz. Güncel bilgi için tuketici.ticaret.gov.tr sayfasına bakın.

Sık sorulan sorular

Reklamda ispat yükü kimde?

Reklam verenler, ticari reklamlarında yer alan iddiaların doğruluğunu ispatlamakla yükümlüdür (m.61/6).

Bir içerik üreticisinin ürün paylaşımı reklam sayılır mı?

Kanun, reklam olduğu açıkça belirtilmeden yazı, haber, yayın ve programlarda mal veya hizmetin tanıtıcı biçimde sunulmasını örtülü reklam sayar ve yasaklar (m.61/4). Belirli bir paylaşımın bu kapsama girip girmediğine Reklam Kurulu karar verir.

Reklamdaki özellik üründe yoksa ne yapabilirim?

Reklam ve ilanlarda yer alan özelliklerden birini taşımayan mal ayıplı sayılır (m.8/2). Ayıplı mal haklarınızı kullanabilirsiniz.