Sözleşmedeki haksız şart nedir, nasıl itiraz edilir?

Standart sözleşmelerde, okuyup değiştirme imkânınız olmayan maddeler çoğu zaman satıcının lehine yazılır. 6502 sayılı Kanun'un 5. maddesi bu maddelerden bazılarını kesin olarak geçersiz sayar. Bu rehber kanunun haksız şartı nasıl tanımladığını, kimin neyi ispatlaması gerektiğini ve bir maddeye nasıl itiraz edebileceğinizi anlatıyor.

Kanun haksız şartı nasıl tanımlıyor?

Madde 5/1'e göre haksız şart, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilen ve tarafların hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe yol açan sözleşme şartıdır. Tanımda iki unsur birlikte aranır. Şart müzakere edilmemiş olacak ve dengeyi tüketici aleyhine bozacak.

Bir şartın haksız olup olmadığına, sözleşmenin kurulduğu andaki koşullara göre bakılır. Mal veya hizmetin niteliği, sözleşmenin diğer hükümleri ve gerekirse bağlantılı başka bir sözleşme de dikkate alınır (m.5/6).

Müzakere edilmiş sayılır mı?

Bir şart önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer aldığı için içeriğine etki edemediyseniz, o şart müzakere edilmemiş kabul edilir. Satıcı veya sağlayıcı şartın ayrıca müzakere edildiğini iddia ediyorsa bunu kendisi ispatlamak zorundadır (m.5/3). Sözleşme bütün olarak standart nitelikteyse, içindeki tek bir maddenin pazarlık edilmiş olması sözleşmenin kalan kısmına bu korumayı uygulamayı engellemez.

Faaliyetini kanunla veya yetkili makamların verdiği izinle yürüten kişi ve kuruluşların hazırladığı sözleşmelere de aynı hüküm uygulanır (m.5/5). Bir sektörün izne tabi olması, o sektördeki sözleşmeleri bu denetimin dışına çıkarmaz.

Maddenin yedinci fıkrası bu yüzden önemlidir. Hükümler açık ve anlaşılır yazılmışsa, fiyatın yüksek olması veya asıl edimlerin değeri hakkındaki bir tartışma haksız şart incelemesine konu edilemez. Bir maddenin haksız sayılıp sayılmayacağını her olayda heyet veya mahkeme belirler, bu sayfa belirli bir maddenin haksız olduğunu söylemez.

Haksız şart bulunursa ne olur?

Sözleşmeyi okurken kontrol listesi

Kanunun ölçütlerini sözleşmeye soru olarak uygulayabilirsiniz. Cevaplarınızı not almanız, sonradan itiraz ederken işinize yarar.

• Madde önceden hazırlanmış standart metinde mi yer alıyor ve siz içeriğini değiştirme imkânı buldunuz mu? (m.5/3)
• Metin yazılı ise anlayabileceğiniz açık bir dille mi yazılmış? Birden çok anlama gelen bir hüküm var mı? (m.5/4)
• Madde, tarafların hak ve yükümlülüklerini dürüstlük kuralına aykırı biçimde sizin aleyhinize dengesiz mi bırakıyor? (m.5/1)
• Mal veya hizmetin niteliği ve sözleşme kurulurken var olan koşullar maddeyi nasıl etkiliyor? (m.5/6)

Bu sorulardan hiçbiri tek başına maddenin haksız olduğunu kanıtlamaz. Kanun değerlendirmeyi sözleşmenin bütününe ve kuruluş anındaki koşullara bakarak yapmayı öngörür. Cevaplarınız yine de başvuruda neyi anlatmanız gerektiğini gösterir.

Başvurudan sonraki süreç

Uyuşmazlığın değeri hakem heyetine başvuru zorunluluğu getiren sınırın altındaysa önce heyete gidilir. Sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda heyete başvuru yapılamaz (m.68/1). Heyetin kararları taraflar için bağlayıcıdır. Taraflar karar tebliğinden itibaren iki hafta içinde tüketici mahkemesine itiraz edebilir ve itiraz kararın icrasını kendiliğinden durdurmaz (m.70). Sınır her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırıldığı için güncel tutarı Ticaret Bakanlığı'nın yıllık tebliğinden kontrol edin.

Bir maddeye nasıl itiraz edersiniz?

1. Sözleşmenin tam metnini ve imzalı örneğini alın. Online sözleşmelerde onay ekranının kaydını ve e-posta bildirimini saklayın.
2. İtiraz ettiğiniz maddeyi numarasıyla işaretleyin. Metnin sizce neden dengeyi bozduğunu ve pazarlık şansı tanınmadığını kısaca yazın.
3. Şirkete yazılı başvurun. E-posta, KEP veya noter yoluyla yapılan başvuru tarih ve içerik açısından kanıt olur. Şikâyet mektubu rehberindeki düzeni kullanabilirsiniz.
4. Sonuç alamazsanız uyuşmazlığın parasal değerine göre Tüketici Hakem Heyeti veya tüketici mahkemesi yoluna gidin. Parasal sınır her yıl yeniden belirlendiği için güncel tutarı Ticaret Bakanlığı'nın resmi duyurusundan doğrulayın.

Genel uygulamalar için ne yapılır?

Kanun, genel kullanım için hazırlanmış sözleşmelerdeki haksız şartların metinlerden çıkarılması veya kullanılmasının önlenmesi için gereken tedbirleri Bakanlığın alacağını söyler (m.5/8). Tek bir kişiyi aşan bir uygulama görüyorsanız, kendi başvurunuza ek olarak ALO 175 üzerinden de bilgi verebilirsiniz.

Başvururken dikkat edilecekler

• Bir maddenin haksız olup olmadığına her olayda sözleşmenin bütünü, malın niteliği ve kuruluş anındaki koşullar birlikte bakılarak karar verilir. Benzer bir madde başka bir sözleşmede farklı değerlendirilebilir.
• Sözleşmedeki ücret, ceza veya fesih maddesine göre kesinti yapıldıysa dekontu ve yazışmayı saklayın.
• Abonelik ve üyelik sözleşmelerinin fesih şartları için abonelik iptali rehberine da bakın.

Sık sorulan sorular

Sözleşmeyi imzaladım, itiraz hakkım kalır mı?

Kanun, haksız şartların kesin olarak hükümsüz olduğunu söyler (m.5/2). İmzalamış olmanız bu sonucu kendiliğinden değiştirmez. Bir maddenin haksız sayılıp sayılmayacağına heyet veya mahkeme bakar.

Sözleşmenin tamamı geçersiz olur mu?

Hayır. Madde yalnızca haksız şartların hükümsüz olduğunu, diğer hükümlerin geçerliliğini koruduğunu belirtir.

Fiyatın yüksek olması haksız şart sayılır mı?

Fiyat ile malın veya hizmetin piyasa değeri arasındaki dengeye bakılamaz. Bunun şartı, ilgili hükmün açık ve anlaşılır bir dille yazılmış olmasıdır (m.5/7).